Νηματώδεις πατάτας

-Τι είναι οι νηματώδεις
Είναι  ζώα σκωληκόμορφα , χερσαία και υδρόβια που διαβιούν ελεύθερα και παρασιτούν και ζώα και φυτά προξενώντας τους σοβαρές ασθένειες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον επιστημονικό και οικονομικό έχουν οι παρασιτικοί νηματώδεις επί των φυτών, πολλοί εκ των οποίων είναι ευρέως διαδεδομένοι γεωγραφικώς και προξενούν σοβαρές ζημιές επί των καλλιεργούμενων φυτών, ετήσιων και πολυετών.
-Μορφολογικά χαρακτηριστικά νηματωδών
Σχήμα, νηματοειδές, ατρακτοειδές, απιοειδές, σφαιρικό ή λεμονοειδές και τέλος σακκόμορφο.
Μέγεθος,  των νηματωδών ποικίλει ευρέως ανάλογα με τα είδη αυτών και ειδικότερα οι διαβιούντες νηματώδεις στο έδαφος, στους οποίους περιλαμβάνονται οι παρασιτικοί επί των φυτών, είναι πολύ μικρού έως μικρού  μεγέθους (0,2-10 mm  μήκος και 50-250 μ πλάτος). Τα περισσότερα γεωργικά είδη έχουν μήκος μικρότερο των 2 mm.
Χρώμα, οι νηματώδεις όσο αναφορά το χρωματισμό στερούνται χρώματος, είναι άχρωμοι, διαφανείς ή υπόλευκοι ή και υποκίτρινοι.
-Παρασιτικοί νηματώδεις υπόγειου μέρους φυτών
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν οι νηματώδεις που παρασιτούν επί των υπόγειων οργάνων των φυτών (ρίζες, κόνδυλοι, βολβοί, ριζώματα κλπ) και προκαλούν σημαντικές ζημιές. Μπορεί να είναι εκτοπαράσιτα , ενδοπαράσιτα ή και πλανώμενοι νηματώδεις. Οι κύριοι παράγοντες που ευνοούν την ύπαρξη αυτών των νηματωδών είναι κυρίως η υγρασία του εδάφους και η παρουσία ριζών ευαίσθητων φυτών. Επίσης σημαντικό ρόλο στην εξάπλωση τους αποτελούν η θερμοκρασία, η μηχανική σύσταση του εδάφους και η ύπαρξη επαρκούς οξυγόνου.
-Νηματώδεις που προσβάλουν την πατάτα
Οι νηματώδεις που προσβάλουν την καλλιέργεια της πατάτας είναι οι παρακάτω :

• Κυστονηματώδης ρίζας  , Globodera  rostochiensis (potato cyst nematodes)

Προκαλεί σοβαρότατες ασθένειες στην καλλιέργεια της πατάτας και των συγγενών ειδών αυτής (πχ τομάτα, μελιτζάνα), είναι ενδοπαράσιτο και σχηματίζει κύστεις στις ρίζες των φυτών προερχόμενες από τα θηλυκά άτομα αυτών εικ. 1

Συμπτώματα
Σε χαμηλούς πληθυσμούς των νηματωδών δεν υπάρχουν εμφανή συμπτώματα  επί της καλλιέργειας, όταν ο πληθυσμός αυξηθεί τα συμπτώματα εμφανίζονται:

• Χαμηλή ανάπτυξη των φυτών κατά κηλίδες εντός του χωραφιού
• Συμπτώματα  σχετικά με stress των φυτών από έλλειψη νερού
• Συμπτώματα σχετικά με την έλλειψη λιπαντικών στοιχείων
• Καχεξία και προοδευτική χλώρωση φυτείας
• Σήψη και πρώιμος θάνατος

Αίτια-Συνθήκες ανάπτυξης ασθένειας
Το αίτιο όπως αναφέρθηκε και παραπάνω είναι οι νηματώδεις του γένους Globodera spp, οι κυστονηματώδεις των οποίων τα θηλυκά όταν ολοκληρώσουν τον βιολογικό τους κύκλο εναποθέτουν 200 με 500 αυγά εντός κυστών. Αυτά έχουν 20 και πλέον χρόνια ανθεκτικότητα εντός των εδαφών. Για τον Globodera rostochiensis έχουν βρεθεί δύο παθογόνοι τύποι ο Ro 1 και ο Ro 2.
Οι κυστονηματώδεις είναι προσαρμοσμένοι και σε κρύα περιβάλλοντα όπου οι προνύμφες ξεκινούν την δραστηριότητά τους από τους 10 ο C. Η μέγιστη προσβολή λαμβάνει χώρα στους 16 ο C και σταματά όταν ξεπεράσει τους 26 o C. Ο βιολογικός κύκλος εξαρτάται από την θερμοκρασία και κυμαίνεται από 38 έως 48 ημέρες, από το αυγό έως στο ενήλικο άτομο. Συνήθως σε μια καλλιεργητική περίοδο εμφανίζεται μια γενεά.
Διαχείριση παράσιτου
Εκτός από τα γενικά μέτρα (που αναλύονται στο τέλος) αντιμετώπισης των νηματωδών  γενικότερα, εφαρμογή έχει βρει η φύτευση ανθεκτικών ποικιλιών πατάτας στους παθογόνους τύπους Ro 1 και Ro 4.

• Νηματώδης σήψης κονδύλου, Ditylenchus destructor (potato rot nematodes)

Ένα σημαντικό παθογόνο για την καλλιέργεια της πατάτας σε Ευρώπη, Ρωσία και άλλες Μεσογειακές περιοχές.
Αιτία-Συνθήκες ανάπτυξης ασθένειας
Το αίτιο είναι ο νηματώδης Ditylenchus destructor με βιολογικό κύκλο αυτό των  άλλων νηματωδών (αυγό, προνύμφη 2,3,και 4 σταδίου).
Ο βιολογικός του κύκλος ολοκληρώνεται ταχύτατα όταν η θερμοκρασία κυμαίνεται από 15οC έως και 20οC και η σχετική υγρασία είναι υψηλή. Η προσβολή εμφανίζεται κατά τόπους στο χωράφι και ελέγχεται καλύτερα στους συγκομισμένους κονδύλους πατάτας όπου εκεί εμφανίζονται τα τυπικά συμπτώματα της ξερής σήψη ς από νηματώδη. Η εξάπλωση του νηματώδη αυτού γίνεται αποκλειστικά με τους μολυσμένους πατατόσπορους. Προσβάλει όλες τις καλλιεργήσιμες ποικιλίες πατάτας και δεν έχει βρεθεί προς το παρών ανθεκτική ποικιλία.
Συμπτώματα
Η προσβολή από τον νηματώδη της σήψης δεν δημιουργεί συμπτώματα στο υπέργειο τμήμα του φυτού. Ο νηματώδης μπορεί να τρέφεται από όλα τα μέρη του  φυτού αλλά προτιμά να τρέφεται από τους κονδύλους της  πατάτας. Τα πρώτα συμπτώματα είναι μικρές, λευκές, ή  ελαφρώς χρωματιστές κηλίδες ακριβώς κάτω από το επιδερμίδα των κονδύλων , που είναι ορατές μόλις αυτή αφαιρεθεί. Στην αρχή οι ιστοί είναι ξηροί και κοκκώδεις, με την πάροδο του χρόνου όμως οι προσβεβλημένοι ιστοί συνενώνονται και σκουραίνουν και γίνονται ευάλωτοι σε προσβολές από μύκητες και βακτήρια. Οι επιδερμίδα των κονδύλων γίνεται πολύ λεπτή και σπάει καθώς οι ιστοί ξηραίνονται και μαζεύουν.  Τα συμπτώματα μπορεί να  μην γίνονται ορατά κατά την βλαστική περίοδο αλλά να εμφανίζονται κατά την αποθήκευση των προϊόντων.
Διαχείριση παρασίτου
Γενικά μέτρα αντιμετώπισης των νηματωδών και επιπλέον η φύτευση μη μολυσμένων κονδύλων και συγκομιδή όλων των προσβεβλημένων από την ασθένεια κονδύλων στο χωράφι.

• Κομβονηματώδης ρίζας , Meloidogyne spp. (root-knot nematodes)

Πρόκειται για τον  παγκόσμιας εξάπλωσης νηματώδη που προσδιορίζεται τοπικά σε σχέση με το απαιτούμενο εύρος θερμοκρασίας του περιβάλλοντός του.
Αιτία-Συνθήκες ανάπτυξης ασθένειας
Το γένος Meloidogyne έχει πολλά είδη , τα σημαντικότερα  που προσβάλουν την πατάτα είναι τα εξής: Meloidogyne  halpa , Meloidigyne  c hitwoodi , και Meloidogyne  incognita.
Στο στάδιο της προνύμφης 2 (J 2) ο νηματώδης προσβάλει τις αναπτυσσόμενες ρίζες και καθώς ξεκινά η διατροφή του εκκρίνει τοξικές ουσίες που έχουν σαν αποτέλεσμα την δημιουργία μη κανονικώς αναπτυσσόμενων φυτικών κυττάρων , των καλούμενων γιγαντιαίων κυττάρων ή κυνοκυττάρων (syncytia), τα οποία και λειτουργούν σαν αποθήκες τροφής για τους νηματώδεις.
Οι νηματώδεις του γένους Meloidogyne αναπαράγονται ευκολότερα σε ελαφρά αμμώδη εδάφη και η θερμοκρασία του εδάφους αποτελεί τον πιο κρίσιμο παράγοντα ανάπτυξης αυτών. Οι ιδανικές θερμοκρασίες ανάπτυξης του Meloidogyne chitwoodi είναι 20-25 ο C, του M.halpa είναι 25-30 ο C, και του M.incognita είναι 25-32 ο C. Ο M.ingocnita δεν αντέχει σε θερμοκρασίες κάτω των 15 ο C και επομένως αντιμετωπίζεται με φυτεύσεις που γίνονται όταν επικρατούν θερμοκρασίες κάτω των 15 ο C , δεν αποτελεί σοβαρό κίνδυνο στις εύκρατές περιοχές. Ο βιολογικός τους κύκλος ποικίλει από 3-5 γενεές και μπορεί να φτάσει σε τροπικές περιοχές έως και τις 12 γενεές κατά την διάρκεια της περιόδου ανάπτυξης.
Η ικανότητα του M.chitwoodi για κάθετη μετακίνησή του από βάθος έως και 120 cm τον καθιστά τον πιο σημαντικό και επικίνδυνο  νηματώδη του γένους Meloidogyne για την πατάτα.
Συμπτώματα
Προκαλούν εξογκώματα στις ρίζες και στις πατάτες και νεκρωτικές κηλίδες μέσα στους κονδύλους (αγγεία). Σπάνια παρουσιάζονται συμπτώματα στην επίγεια βλάστηση, παρόλα αυτά σοβαρά προσβεβλημένα φυτά είναι χλωρωτικά, σαπίζουν και τελικά πεθαίνουν ιδιαίτερα όταν βρίσκονται και σε κατάσταση έλλειψης νερού.
Διαχείριση
Γενικά μέτρα αντιμετώπισης των νηματωδών και η δημιουργία ανθεκτικών ποικιλιών στα παράσιτα με εμπορικό ενδιαφέρον, ελέγχουν τους νηματώδεις.

• Τραυματικός Νηματώδης ρίζας, Pratylenchus spp (root-lesion nematode)

Υπάρχουν πάνω από 40 είδη που έχουν περιγραφεί του γένους Pratylenchus, προκαλώντας ζημιές στην καλλιέργεια της πατάτας που οφείλεται στο είδος του ξενιστή, στον πληθυσμό του παρασίτου και των φυσικών και βιολογικών συνθηκών του εδαφικού περιβάλλοντος.
Αιτία-Συνθήκες ανάπτυξης
Η ασθένεια οφείλεται στο νηματώδη του γένους Pratylenchus spp με τα πιο επιζήμια και γνωστά είδη Pratylenchus penetrans και Pratylenchus brachyurus.
Στο στάδιο J 2 η προνύμφη μολύνει τις ρίζες των πατατόφυτων, συχνά ζει  σαν εκτοπαράσιτο στα επιδερμικά κύτταρα αλλά συνήθως είναι ενδοπαράσιτο και διεισδύει στα κύτταρα του φλοιού. Ο βιολογικός κύκλος είναι από 4-8 εβδομάδες και εξαρτάται από την θερμοκρασία, το είδος του νηματώδη και τον ξενιστή.
Σε θερμοκρασίες κάτω των 24 ο C η ανάπτυξη του P. penetrans είναι ταχύτατη, ενώ ο P. brachyurus  προτιμά εδαφικές θερμοκρασίες από 25-30 ο C. Επίσης οι νηματώδεις αυτοί δεν μετακινούνται εύκολα όταν οι πόροι του εδάφους είναι κατακλυσμένοι με νερό και πέφτουν σε λήθαργο όταν η εδαφική υγρασία είναι περιορισμένη.
Συμπτώματα
Υψηλοί πληθυσμοί αυτών των νηματωδών δημιουργούν περιοχές χαμηλής ανάπτυξης στα πατατοχώραφα, εξασθενημένα φυτά, που γίνονται χλωρωτικά και μικρούς σε μέγεθος κονδύλους πατάτας, επηρεάζοντας την εμπορική τους αξία.
Οι ρίζες των φυτών αποτελούν την κύρια τροφή του παράσιτου, το οποίο τρέφεται επίσης και από ριζίδια, στόλωνες και κονδύλους δημιουργώντας τραύματα εντός και πέρα των κυττάρων χρησιμοποιώντας το τροφικό στιλέτο του.
Διαχείριση
Γενικά μέτρα αντιμετώπισης των νηματωδών και η δημιουργία ανθεκτικών ποικιλιών στα παράσιτα με εμπορικό ενδιαφέρον, ελέγχουν τους νηματώδεις.

• Νηματώδης νανισμού της ρίζας, Paratrichodorus spp (stubby-root nematodes)

Ο νηματώδης του νανισμού της ρίζας είναι σημαντικός στην καλλιέργεια της πατάτας γιατί μεταφέρει τον ιό TRV (Tobacco rattle virus), ο οποίος προκαλεί συστροφή φύλλων και φελλοποιημένες κηλίδες στους κονδύλους.
Αιτία –Συνθήκες ανάπτυξης
Η ασθένεια προκαλείται από τα είδη των Paratrichodorus spp και Trichodorus spp.
Η εκκόλαψη των αυγών μπορεί να γίνει σε λίγες μόνον ημέρες με ιδανικές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας και οι προνύμφες στάδιο J 2 εξέρχονται των αυγών και ξεκινούν να τρέφονται από τις ρίζες των φυτών. Σε ιδανικές συνθήκες ο βιολογικός κύκλος του παράσιτου ολοκληρώνεται εντός 16 ημερών. Οι νηματώδεις του νανισμού της ρίζας έχουν πολλούς ξενιστές εκ των οποίων και πολλά ζιζάνια και προτιμούν τα ελαφριά, αμμώδη εδάφη.
Συμπτώματα
Οι νηματώδεις του νανισμού της ρίζας, είναι εκτοπαράσιτα που τρέφονται από τις άκρες των ριζών και προκαλούν με την έκκριση των τοξικών τους εκκριμάτων τον νανισμό αυτών. Σαν αποτέλεσμα, το μολυσμένο ριζικό σύστημα σε πολλούς ξενιστές, έχει κοντή μορφή και μη κανονική ανάπτυξη, που όμως στην πατάτα δεν είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα. Στους κονδύλους δεν φέρει σημαντικά και εμφανή συμπτώματα, ενώ στις ρίζες προκαλεί μεταχρωματισμούς, λίγες ή και καθόλου νεκρώσεις ή άλλου είδους τραυματισμούς.
Αντίθετα ο μεταφερόμενος ιός (TRV) προκαλεί σοβαρά προβλήματα στους κονδύλους, ομόκεντρους ή και τοξωτούς καφέ νεκρωτικούς δακτυλίους (rings) οι οποίοι και προχωρούν έως και το εσωτερικό της σάρκας των κονδύλων που συχνά το σχίζουν και τελικά το φελλοποιούν.
Διαχείριση
Γενικά μέτρα αντιμετώπισης των νηματωδών και η δημιουργία ανθεκτικών ποικιλιών στα παράσιτα με εμπορικό ενδιαφέρον, ελέγχουν τους νηματώδεις.
Πολύ σημαντική θεωρείται η καταπολέμηση/έλεγχος του νηματώδη αυτού κατά την διάρκεια της κονδυλοποίησης, οπότε και οι κόνδυλοι είναι πιο επιδεκτικοί στις μολύνσεις.

• Νηματώδης κεντρί,  Belonolaimus longicaudatus (sting nematode)

Αποτελεί σημαντικό εχθρό της πατάτας και με μεγάλο αριθμό ξενιστών που προσβάλει τόσο το ριζικό σύστημα αλλά και τους κονδύλους της φυτείας, προξενώντας μεγάλες καταστροφές επί της παραγωγής.
Αιτία-Συνθήκες ανάπτυξης
Ο νηματώδης Belonolaimus longicaudatus είναι εκτοπαράσιτο και τρέφεται  στην αρχή με ρίζες και κατόπιν προσβάλει και τους κονδύλους, ολοκληρώνει τον βιολογικό του κύκλο σε 26-28 ημέρες στους 24-28 ο C.
Βρίσκεται μόνον σε ελαφριά αμμώδη εδάφη και αναπαράγεται καλύτερα στους 25-30 ο C και με 80% περιεκτικότητα σε άμμο. Επίσης είναι υποχρεωτικό παράσιτο και ο πληθυσμός του απουσία ξενιστού ελαττώνεται γρήγορα και σε αμμώδη εδάφη μπορεί να μειωθεί κάτω από το όριο προσδιορισμού σε 230 ή και περισσότερες ημέρες. Οι υψηλότεροι πληθυσμοί εμφανίζονται τους καλοκαιρινούς μήνες και σε βάθη εδάφους πάνω από τους 20 πόντους.
Συμπτώματα
Ο νηματώδης στιλέτο (sting) θεωρείται υψηλής παθογένειας για την πατάτα και προκαλεί στα φυτά νανισμό, πρώιμη μάρανση και γήρας. Στις ρίζες προκαλεί ανάσχεση της ανάπτυξης του ριζικού συστήματος, με κοντές-νάνες ρίζες με νεκρώσεις τόσο στον άξονα όσο και στην κορυφή αυτών. Οι προσβεβλημένοι κόνδυλοι πατάτας έχουν δερματώδη/άγρια υφή και ανώμαλο σχήμα.

Διαχείριση
Γενικά μέτρα αντιμετώπισης των νηματωδών και η δημιουργία ανθεκτικών ποικιλιών στα παράσιτα με εμπορικό ενδιαφέρον, ελέγχουν τους νηματώδεις.